झारज्ञान

पत्र 2 · जनजातीय एवं क्षेत्रीय भाषा (कुरमाली) · अध्याय 7

कुरमाली उपसर्ग और प्रत्यय (पेंउदा, पाइन)

कुरमाली · कुड़माली · Kurmali · Kudmali

शब्द के आगे जुड़ने वाले छोटे खंड (पेंउदा) और पीछे जुड़ने वाले खंड (पाइन)। कुरमाली में बे-, दर-, नि- उपसर्ग और -इया, -आल, -टा/-टी, -गिला प्रत्यय बहुत प्रचलित हैं।

अंतिम अपडेट: 2026-10-14

इस अध्याय में
  1. उपसर्ग (पेंउदा)
  2. उपसर्ग वाले कुरमाली शब्द
  3. प्रत्यय (पाइन) और उसके 4 भाग
  4. प्रमुख पाइन उदाहरण सहित
  5. पारिभाषिक शब्दावली
  6. अभ्यास प्रश्न

उपसर्ग (पेंउदा)

जो छोटे शब्दांश मूल क्रिया (गड़ासरान), संज्ञा (आंगा) या विशेषण (गुनिन) के पहले जुड़कर नया शब्द बनाते हैं, उन्हें उपसर्ग (पेंउदा या टुकु जुमुक) कहते हैं।

उपसर्गउदाहरणउपसर्गउदाहरण
उउसटआआजाड़
अअभागानिनिठुर
अनअनचिनहाआड़आड़बेरा
आधआधपाकानिरनिरबंसि
अपअपजसदरदरफाड़ा
उपसर्गभाव (हमारी व्याख्या)उदाहरण
बे-बिना, रहितबेसरम, बेहाल, बेकायदा, बेपाता, बेघाइत
दर-आधा / अधूरादरपाका, दरकांचा, दरसीझा, दरबूढ़ा
नि-, निर-बिना, रहितनिफिकिर, निकामिया, निरदंदी, निरबंसि
अ-, अन-नहींअभागा, अबुझ, अनचिनहा, अनदेखा, अनठेकान
आध-आधाआधपाका, आधपुरवा, आधापेटा
बद-बुराबदनाम, बदचलन, बदजाइत
सत-सौतेलासतमायं
स्रोत-टिप्पणी ग्रंथ हर उपसर्ग का अर्थ अलग से नहीं बताता; ऊपर की तालिका के "भाव" उदाहरणों के आधार पर हमारी व्याख्या है। दर- का "आधा" भाव दरपाका (अधपका) जैसे शब्दों से अनुमानित है।

उपसर्ग वाले कुरमाली शब्द (88)

ग्रंथ में दी गई कुरमाली पेंउदा-सूची:

प्रत्यय (पाइन) और उसके 4 भाग

जो छोटे शब्दांश शब्द के बाद जुड़ते हैं, उन्हें प्रत्यय (पाइन) कहते हैं — लेका → लेकी (-ई), गरखी → गरखिया, भादर → भादरिया, सगड़ → सगड़िया (-इया), भउजि → भउजाइ (-आइ), देवर → देवरानी (-आनी), रिझ → रिझुआड़ (-आड़)।

भागकुरमाली नामकामउदाहरण
1. विभक्तिपरिकेक चिनहाकारक बताने वाले चिह्न; काल और पुरुष के अनुसार क्रिया का रूप भी देते हैंए, के, ले, कर, तेहें, खातिर — रामे खाल (राम ने खाया), राम के मारलेइक (राम को मारा)
2. कृत्गड़ासरान बा सरान पाइनक्रिया के अंत में जुड़करपिंधा → पिंधान, पढ़ा → पढ़ल, गढ़ा → गढ़ल
3. तद्धितआंगा-गुनिन पाइनसंज्ञा और विशेषण के अंत मेंछटऽ → छटका, रंग → रेंगिया / रंगुवा, हेरेइद → हेरदिया
4. स्त्री प्रत्ययमादा पाइनस्त्रीलिंग बनाने वालेबाघ → बाघिन, सियार → सियारिन, देवर → देवरानी, काका → काकी
याद रखेंकुरमाली के प्रत्यय हिंदी की तरह चार भागों में बाँटे गए हैं — विभक्ति, कृत्, तद्धित, स्त्री प्रत्यय।

प्रमुख पाइन उदाहरण सहित (67)

पाइनउदाहरण
-आइंकानाइं, थानाइं, भरसाइं
-आउमेटाउ, जिजाउ, सिटकाउ
-आइनदुखाइन
-आतभिनात
-आकथेचकलाक, डाकलाक, खालाक; बुताक, भरसाक, जाताक
-आललरूआल, रिठाल, लुकाल, बुढ़ाल, सेंखियाल, डांडाल
-आड़ीएसवाड़ी, आंकवाड़ी, असवाड़ी
-आलागठाला, पेतियाला
-आहि / -आहीगागालाहि, मरलाहि, छछड़ाही
-आउलेइककांदावलेइक, माथावलेइक, ठनकावलेइक
-आनफेदान, सेंकान, सांधान
-आरिसेंझियारी
-आहेकांदेसाहे, जाइसाहे, मरेसाहे
-इयाउपासिया, गनगनिया, उपरिया
-इंआगुइं, पेछुइं
-एकगांवेक, घारेक, रामेक
-कहनखाइकहन, नाभिकहन, धरिकहन
-कुहुनठेसाइकुहुन, फांड़ीकुहुन, हांकाइकुहुन
-गिलागरूगिला, छवागिला, पाखनगिला
-टागरूटा, छवाटा, गाछटा
-टीबाछुरटी, छवाटी, खुखड़ीटी
-टाकगरूटाक, घारटाक, छवाटाक
-टाकेबाघटाके, मानुसटाके, गरूटाके
-टांइमाचाटांइ, कुआँटाइं, घारटाइं
-गानीआइजगानी, तबेगानी, हेलेगानी
-टाउइटाउ, उटाउ, सेटाउ
-टाकरघारटाकर, गाछटाकर, काथाटाकर
-ठीनतरठीन, अकरठीन, कनठीन, मामाठीन
-डुलतरडुल, अकरडुल
-तपारत, डेगत, हेंटत, खात, जात, खेलत
-तड़िकजखनतड़िक, एखनतड़िक, घारतड़िक
-ताकमारताक, कांदताक, मरताक
-तरछांछातर, गाछतर
-तेलापारेतेला, जाइतेला, खेलेतेला
-तेलिजाइतेलि, खाइतेलि, रांधेतेलि
-तेनधरतेन, देतेन, करतेन
-थिकखालथिक, गेलथिक, कथिक
-थिनदेबथिन, लेबथिन, करबेथिन
-थुनदेबथुन, खाबथुन, लेबथुन
-धाइरघारधाइर, एकधाइर, चाइरोधाइर
-पुरतिराइतपुरति, घारपुरति
-निमलकनि, माथानि
-नियारतरनियार, अकरनियार, बेटानियार
-बबसब, खेदब, जतब
-बहनकहबहन, मारबहन, पिटबहन
-बेहेपावबेहे, जाबेहे, आउबेहे
-बाटेगाँवबाटे, बाड़ीबाटे, खेतबाटे
-मजाम, खाम, घुरम, रहम, पारम
-मुंड़िगांवमुंड़ि, कुआँमुंड़ि
-माहानसेइमाहान, अहेमाहान, छाइनमाहान
-लबसल, थकल, मरल, गुचल
-बेसिकमारबेसिक, टानबेसिक
-लाकइड़कलाक, हेंटलाक, मारलाक
-लाइखाइलाइ, मरेलाइ, आनेलाइ
-ईलागली, मारली, सुतली, गेली
-लाहाकुटलाहा, आदिखलाहा
-लेखेतरलेखे, अकरलेखे, कनऽलेखे
-लेहेकरलेहे, मारलेहे, भांगलेहे
-लेनमारलेन, कहलेन
-सिकदेबसिक, लेबसिक, खाबसिक
-सारहेंड़सार, कुआँसार
-हानआनलाहान, छाड़ीहान
-हेलीकांदेहेली, जाइहेली, खेलेहेली
-हारकरताहार, मरताहार
-हेलाकखाइहेलाक, चरेहेलाक, जाइहेलाक
-हारीतुलिनहारी, बन्ताहारी
-हातखाहात, जाहात, निदाहात, देखाहात
काम पहचानें-टा / -टी (एक का बोध, नर/मादा), -गिला (बहुवचन), -एक / -क (संबंध), -म / -ब (भविष्यत्), -ल (भूत), -माहान (में), -तड़िक (तक), -नियार / -लेखे (जैसा) — ये प्रत्यय व्याकरण के दूसरे अध्यायों से जुड़ते हैं।

पारिभाषिक शब्दावली

हिंदीकुरमालीEnglish
उपसर्गपेंउदा / टुकु जुमुकPrefix
प्रत्ययपाइनSuffix
विभक्तिपरिकेक चिनहाCase marker
कृत् प्रत्ययसरान पाइनVerbal suffix
तद्धित प्रत्ययआंगा-गुनिन पाइनNominal suffix
स्त्री प्रत्ययमादा पाइनFeminine suffix

अभ्यास प्रश्न

  1. कुरमाली में उपसर्ग को क्या कहते हैं?

    1. (क) पाइन
    2. (ख) पेंउदा
    3. (ग) चिनहा
    4. (घ) तामान
    उत्तर देखें

    (ख) पेंउदा / टुकु जुमुक।

  2. कुरमाली में प्रत्यय को क्या कहते हैं?

    1. (क) पाइन
    2. (ख) पेंउदा
    3. (ग) एकुन
    4. (घ) परिक
    उत्तर देखें

    (क) पाइन।

  3. "बेसरम" में कौन-सा उपसर्ग है?

    1. (क) बेस
    2. (ख) स
    3. (ग) सरम
    4. (घ) बे
    उत्तर देखें

    (घ) बे + सरम।

  4. "अनचिनहा" में कौन-सा उपसर्ग है?

    1. (क) अ
    2. (ख) अनचि
    3. (ग) अन
    4. (घ) चिनहा
    उत्तर देखें

    (ग) अन + चिनहा।

  5. "आड़बेरा" में उपसर्ग है —

    1. (क) आ
    2. (ख) आड़
    3. (ग) बे
    4. (घ) बेरा
    उत्तर देखें

    (ख) आड़ + बेरा।

  6. "दरफाड़ा" में उपसर्ग है —

    1. (क) दर
    2. (ख) द
    3. (ग) फाड़ा
    4. (घ) दरफ
    उत्तर देखें

    (क) दर + फाड़ा।

  7. "निरबंसि" में उपसर्ग है —

    1. (क) नि
    2. (ख) निरब
    3. (ग) बंसि
    4. (घ) निर
    उत्तर देखें

    (घ) निर + बंसि।

  8. कुरमाली प्रत्ययों को कितने भागों में बाँटा गया है?

    1. (क) 2
    2. (ख) 3
    3. (ग) 4
    4. (घ) 5
    उत्तर देखें

    (ग) विभक्ति, कृत्, तद्धित, स्त्री प्रत्यय।

  9. तद्धित प्रत्यय का कुरमाली नाम है —

    1. (क) सरान पाइन
    2. (ख) आंगा-गुनिन पाइन
    3. (ग) मादा पाइन
    4. (घ) परिकेक चिनहा
    उत्तर देखें

    (ख) संज्ञा-विशेषण के अंत में।

  10. "बाघ → बाघिन" में कौन-सा प्रत्यय है?

    1. (क) स्त्री प्रत्यय (मादा पाइन)
    2. (ख) तद्धित
    3. (ग) कृत्
    4. (घ) विभक्ति
    उत्तर देखें

    (क) स्त्रीलिंग बनाने वाला।

  11. "पढ़ा → पढ़ल" किस प्रत्यय का उदाहरण है?

    1. (क) विभक्ति
    2. (ख) तद्धित
    3. (ग) स्त्री
    4. (घ) कृत्
    उत्तर देखें

    (घ) क्रिया के अंत में।

  12. "देवर → देवरानी" में प्रत्यय है —

    1. (क) -ई
    2. (ख) -इया
    3. (ग) -आनी
    4. (घ) -आइ
    उत्तर देखें

    (ग) -आनी।

  13. "भादर → भादरिया" में प्रत्यय है —

    1. (क) -आ
    2. (ख) -इया
    3. (ग) -रिया
    4. (घ) -या
    उत्तर देखें

    (ख) -इया।

  14. विभक्ति को कुरमाली में क्या कहते हैं?

    1. (क) परिकेक चिनहा
    2. (ख) मादा पाइन
    3. (ग) टुकु जुमुक
    4. (घ) पेंउदा
    उत्तर देखें

    (क) कारक के चिह्न।

  15. "गरूगिला, छवागिला" में "-गिला" प्रत्यय क्या बताता है?

    1. (क) स्त्रीलिंग
    2. (ख) संबंध
    3. (ग) भूतकाल
    4. (घ) बहुवचन
    उत्तर देखें

    (घ) बहुवचन।

  16. "जाम, खाम, रहम" में "-म" प्रत्यय किस काल का बोध कराता है?

    1. (क) वर्तमान
    2. (ख) भूत
    3. (ग) भविष्यत्
    4. (घ) संदिग्ध
    उत्तर देखें

    (ग) भविष्यत् (मीरझन)।

  17. "गांवेक, घारेक, रामेक" में "-एक" प्रत्यय किस कारक का है?

    1. (क) कर्म
    2. (ख) संबंध
    3. (ग) करण
    4. (घ) अपादान
    उत्तर देखें

    (ख) का/के/की।

  18. "छटऽ → छटका" किस प्रकार के प्रत्यय का उदाहरण है?

    1. (क) तद्धित (आंगा-गुनिन पाइन)
    2. (ख) कृत्
    3. (ग) स्त्री
    4. (घ) विभक्ति
    उत्तर देखें

    (क) विशेषण के अंत में।

  19. "सियार" का स्त्रीलिंग है —

    1. (क) सियारी
    2. (ख) सियाराइन
    3. (ग) सियारनी
    4. (घ) सियारिन
    उत्तर देखें

    (घ) -इन।

  20. "बदचलन" में उपसर्ग है —

    1. (क) ब
    2. (ख) चलन
    3. (ग) बद
    4. (घ) बदच
    उत्तर देखें

    (ग) बद + चलन।

संदर्भ

ये नोट्स हमने अपने शब्दों में लिखे हैं। नियमों और उदाहरणों का मिलान इन मानक स्रोतों से किया गया है:

  • डॉ. हरदेव नारायण सिंह, "कुरमाली व्याकरण", झारखण्ड झरोखा, राँची, 2017 (ISBN 978-93-85595-21-9), पृ. 54–60